Essay 'wie ontwierp de Sagrada Familia'

Wie ontwierp de Sagrada Familia?

Elke week, elke dag en elke minuut worden er stenen gestapeld in het zuidelijke Barcelona. De Sagrada Familia viert dit jaar haar 134e verjaardag. Miljoenen toeristen brengen een bezoek aan de kathedraal, terwijl deze nog niet af is. De kathedraal, die uitsluitend betaald mag worden uit donaties, staat al jarenlang in de steigers. De bouw van de kathedraal begon in 1883 onder leiding van architect Antoni Gaudí.  ‘‘Het meesterwerk van Gaudí’’ is razend populair, desondanks zijn er ook critici die hun onvrede uiten over de kathedraal. Zij vinden dat de hand van Gaudí niet meer te herkennen is in de Sagrada Familia.

Antoni Gaudí heeft veel kunstwerken gemaakt in Barcelona. De Catalaan groeide op in het Spaanse stadje Reus bij zijn vader en moeder. Zijn vader behoorde tot de middenstand en werkte als kopersmid. De jonge Gaudí was geen goede student, maar hij viel op door zijn eigenzinnigheid. Bij zijn diploma-uitreiking zei zijn directeur: ‘‘Ik heb een dwaas of een genie laten slagen.’’ Zijn werken worden gekenmerkt door de gotische stijl en zijn vele ornamenten. Daarnaast behoren Gaudí’s werken tot de stroming jugendstil. Gaudí vermeed het gebruik van rechte lijnen in zijn ontwerpen en hij werkte veel met ronde vormen. Hij streefde ernaar om architectuur een organisch onderdeel van de natuur te laten zijn. Deze fantasie leidde tot zeer ongebruikelijke bouwvormen. Omdat Gaudí veel vormen aan de natuur heeft ontleend, wordt zijn stijl door sommigen ook wel "biologisch" genoemd. Ten slotte maakte Gaudí veel gebruik van mozaïek.

Gaudí had zijn eigen werkwijze en was praktisch ingesteld. Hij zette weinig op papier en maakte alleen schetsen. Veel ideeën kreeg hij pas tijdens het bouwproces. Hij besprak deze ideeën vervolgens met de arbeiders. Ondanks het feit dat Gaudí weinig op papier zette, ontwikkelde hij wel ontwerpen. De techniek die Gaudí gebruikte bij de bouw van de Sagrada Familia was zeer bijzonder in zijn tijd. Hij was de eerste die gebruik maakte van gewichten om een driedimensionaal model te maken (bijlage 1). Met behulp van deze maquettes berekende de architect de trek- en drukkrachten die op de constructie werkten. Dit is onder andere toegepast in de torens en zuilen van de Sagrada Familia. Verder maakte Gaudí gebruik van goedkoop en lokaal beschikbaar materiaal. Hij was zeer nationalistisch en vond het belangrijk dat zijn materialen gemaakt waren door Catalaanse ondernemers. Voor zijn mozaïeken gebruikte hij scherven die afval waren van bedrijven in de keramiek.

Naast de Sagrada Familia heeft Gaudí nog meer gebouwen ontworpen. Veel van deze werken zijn te bezichtigen in Barcelona, ook wel ‘‘de stad van Gaudí’’ genoemd. Een ander beroemd werk van Gaudí is de Casa Milà, een appartementencomplex dat Gaudí ontwierp voor de adellijke familie Milà. Het gebouw is een trekpleister in Barcelona en vertoont overeenkomsten met de Sagrada Familia. Kenmerkend voor het bouwwerk zijn de golvende buitenmuren. Deze organisch ontworpen buitenmuren kunnen vergeleken worden met de boompilaren in de Sagrada Familia. Een ander beroemd werk van Gaudí is het enorme Park Güell. Dit stadspark bevindt zich net als de andere werken in Barcelona. Er zijn veel felle kleuren verwerkt in de beelden in het park. Deze kleuren zijn terug te zien in het interieur van de Sagrada Famila. De combinatie van het glas in lood met de lichtinval zorgt voor kleurrijke patronen op de stenen vloer. Ten slotte kunnen we de Sagrada Familia nog vergelijken met Cripta Colònia Güell (bijlage 2), de eerste kerk die Gaudí heeft ontworpen. Men zegt dat hij bij het ontwerpen van de kerk heeft geëxperimenteerd met nieuwe technieken, die hij vervolgens heeft toegepast in de Sagrada Familia. Elke zuil van de kerk is uniek en hierdoor lijkt de kerk op een grot. De Cripta Colònia Güell is ontworpen in Gaudí’s ‘biologische’ stijl en gaat volledig op in haar omgeving.

In de Sagrada Familia zie je regelmatig de hand van Gaudí terug. Zo steunt het dak op een constructie van pilaren die uitgehakt zijn tot hoge bomen. Ook zien we bij de Geboorte Façade (bijlage 3) veel ornamenten die met de grootste nauwkeurigheid gemaakt zijn. Een interessant, organisch detail in de kathedraal zijn de glas-in-lood ramen. Aan één zijde van de kathedraal zijn deze ramen blauw en aan de andere zijde zijn ze rood. In de ochtend valt de zon door de blauwe ramen en kleurt de Sagrada Familia blauw. Dit staat symbool voor de zonsopgang en de geboorte van Jezus. De rode kleur in de avond symboliseert de zonsondergang en het overlijden van Jezus. De gotische stijl van Gaudí zien we terug in de torens. De achttien torens van de kathedraal zijn allemaal verschillend en worden gekenmerkt door de ronde, hyperbolische constructies die Gaudí al vaker had toegepast in andere werken.

In 1883 startte Gaudí met de bouw van de Sagrada Familia. Hij was enthousiast en wilde graag werken aan de kathedraal, die later zijn meest beroemde werk zou worden. Hij spendeerde al zijn tijd aan het bouwwerk en hij woonde zelfs op de werkplaats. Zijn ambachtslieden leidde hij zelf op en er gaan geruchten dat hij soms de huizen langsging om geld op te halen. In 1926 overleed Gaudí na een tramongeluk. Taxichauffeurs weigerden hem naar een kliniek te brengen wegens zijn sjofel uiterlijk. Hij werd naar een armenhospitaal gebracht. Zijn medewerkers waren ongerust en ze vonden Gaudí in het armenhospitaal. Toen ze hem naar een ziekenhuis wilde brengen zei Gaudí: ‘‘mijn plaats is hier, tussen de armen’’. Na deze tragische gebeurtenis werd het werken aan de Sagrada Familia gewoon voortgezet. Gaudí had een aantal maquettes en tekeningen achtergelaten voor zijn opvolgers. Helaas zijn veel van deze ontwerpen verloren gegaan tijdens de Spaanse burgeroorlog. De branden in 1936 zorgden ervoor dat er weinig aanwijzingen zijn overgebleven. Na de oorlog hebben verschillende architecten verdere ontwerpen gemaakt voor de Sagrada Familia.

Volgens de Britse criticus en architect David Cohn is de Sagrada Familia een circusattractie geworden. Hij betwist of de opvolgers van Gaudí hebben geprobeerd om Gaudí’s visie in de kathedraal te verwerken. Hij vraagt zich dan ook af hoeveel van het nieuwe deel (vanaf 1936) ontworpen is door de grootmeester zelf. Cohn twijfelt eraan of het terecht is dat Barcelona de Sagrada Familia toeschrijft aan Gaudí. Een personage dat naar voren komt in het artikel van Cohn is Jordi Bonet, een schilder wiens vader bevriend was met Gaudí. Bonet beweert dat Gaudí er al van overtuigd was dat hij de Sagrada Familia niet zelf af zou kunnen zien. Gaudí zou het juist fijn vinden als volgende generaties hun andere interpretaties en technieken in de kathedraal verwerkten. Daarom stelt Cohn: ‘‘de Sagrada Familia is Gaudí en niet Gaudí op hetzelfde moment’’. Hij spreekt van de ongedetailleerde decoraties en lelijke zaagtandvormige randen die de architecten hebben aangebracht. Volgens Cohn is de Sagrada Familia niets meer dan een kitscherige Moskee in Qatar of een opzichtige tempel in Washington.

De Engelse krant The Guardian deelt deze mening. Auteur Rowan Moore bezocht de Sagrada Familia vorig jaar. Hij is een bekende recensent en bezocht 50 gebouwen in opdracht van The Guardian. Volgens de auteur is er na de dood van Gaudí niemand geweest die de stenen er zo vloeiend kon laten uitzien als de meester zelf. Hij hekelt dan ook de rechte lijnen waarmee andere architecten hebben gewerkt. Daarnaast noemt hij de Passie Façade (bijlage 3), die gemaakt is door de artiest Josep María Subirachs, afschuwelijk. De cartoonachtige beelden lijken in de verste verte niet op de door Gaudí gemaakte Geboorte Façade. Hij vergelijkt de beelden ook wel met cadeaushopartikelen. Moore stelt dat de architecten het organische en levendige werk van Gaudí hebben veranderd in een saaie en commerciële attractie.

Er wordt regelmatig gespeculeerd over de opleveringsdatum van de Sagrada Familia. Op dit moment verwachten de architecten rond 2026 (100 jaar na Gaudí’s overlijden) klaar te zijn met de bouw van de kerk. Dit hangt deels af van het aantal bezoekers en de hoeveelheid donaties die worden ontvangen. Hoewel de kerk razend populair is onder toeristen, wordt er gediscussieerd over de ontwerper van de kathedraal. Volgens veel mensen is dit Antoni Gaudí, de beroemde architect die een groot aantal gebouwen in Barcelona heeft ontworpen. Anderen beweren dat de kathedraal nauwelijks meer elementen bevat van Gaudí’s werk als gevolg van de toegevoegde delen door andere architecten. Uiteraard ziet de kathedraal er nu anders uit dan vroeger. Architecten hebben verschillende dingen aan de kathedraal toegevoegd na de dood van de Catalaan. Deze nieuwere delen vertonen weinig tot geen overeenkomsten met het werk van Gaudí. Dit neemt echter niet weg dat nog veel van zijn werk intact is gebleven. Daarom mogen we vaststellen dat er wel degelijk stukken van de kerk zijn die gekenmerkt worden door Gaudí’s stijl. Hoewel de Sagrada Familia als geheel niet toegeschreven kan worden aan Gaudí, is de hand van de meester wel te herkennen in de kathedraal. Het is vervolgens aan de bezoeker om onderscheid te maken tussen deze verschillende stijlen, maar met een beetje kennis moet dit zeker lukken.

 

Bijlagen

Bijlage 1: Gaudí’s driedimensionaal model van de Sagrada Familia

Bijlage 2: Cripta Colònia Güell

Bijlage 3: de Geboorte Façade

J.Lemsom